बीड जिल्ह्यातील धरणं – कधी पाण्याने भरतात, कधी राजकारणाने
बीड : मराठवाड्यात सगळ्यात जास्त दुष्काळाची चर्चा बीड जिल्ह्याचीच होते. कारण जिल्ह्यात मोठी धरणं कमी आणि पाण्याचं राजकारण जास्त. जिल्ह्यात एकूण १४३ सिंचन प्रकल्प आहेत, त्यातली प्रमुख ५ मोठी धरणं अशी आहेत.
१. माजलगाव धरण – जिल्ह्यातलं सर्वात मोठं
• नदी: सिंदफणा
• बांधणी: १९८० साली. हे मराठवाड्यातील दुसऱ्या क्रमांकाचं मोठं धरण मानलं जातं.
• क्षमता: ४२४.५२ दशलक्ष घनमीटर (४५४ दलघमी)
• कोणाच्या काळात? १९७८-८० ला शरद पवार पहिल्यांदा मुख्यमंत्री होते, त्यानंतर ए.आर. अंतुले यांच्या काळात या धरणाचं काम पूर्ण झालं. हा प्रकल्प जायकवाडीचाच दुसरा टप्पा म्हणून ओळखला जातो.
• फायदा: बीड जिल्ह्यातील २८,३०० हेक्टर, परभणीतील ५८,३८५ हेक्टर आणि नांदेडमधील ७,०२५ हेक्टर जमीन या धरणावर भिजते. बीड आणि माजलगाव शहराचा पिण्याच्या पाण्याचा मुख्य स्रोत हाच आहे.
• सद्यस्थिती: यंदा ९५% भरलं, तर दुष्काळात हेच धरण शून्य टक्क्यावर गेलं होतं.
२. मांजरा धरण – तीन जिल्ह्याची तहान भागवणारा
• नदी: मांजरा
• स्थान: बीड-लातूर-धाराशिव सीमेवर
• बांधणी: १९७० च्या दशकात, वसंतराव नाईक आणि नंतर वसंतदादा पाटील यांच्या काळात.
• फायदा: बीड, लातूर, धाराशिव या तीन जिल्ह्यांना पाणी. लातूर शहराचा पाणीपुरवठा याच्यावर अवलंबून.
• राजकारण: या धरणावरून लातूर विरुद्ध बीड असा वाद नेहमीच होतो. कोणत्या जिल्ह्याला किती पाणी सोडायचं यावरून आमदार-खासदारांमध्ये रस्सीखेच होते.
३. बिंदुसरा धरण – बीड शहराचं जुनं धरण
• नदी: बिंदुसरा (सिंदफणाची उपनदी)
• बांधणी: १९५५ मध्ये, यशवंतराव चव्हाण मुख्यमंत्री असताना बीडच्या पाटबंधारे विभागाने बांधलं.
• क्षमता: ७.११ दलघमी उपयुक्त साठा.
• फायदा: बीड शहरापासून १३ किमीवर आहे. नगरपालिकेला दर तीन दिवसाला ८ दशलक्ष लिटर पाणी याच धरणातून दिलं जातं.
• समस्या: सातत्याने दुष्काळ पडल्यामुळे हे धरण आता लवकर रिकामं होतं.
४. इतर महत्त्वाचे प्रकल्प
बीड जिल्ह्यात माजलगाव, मांजरा, बिंदुसरा याशिवाय कुंडलिका, बोरणा, बोधेगाव, महासांगवी, वाण, कडा, मेहकरी असे मध्यम आणि लघु प्रकल्प आहेत. १९७७ साली जिल्ह्यात ११ मध्यम आणि ५२ लघु प्रकल्प होते, त्यातून २६ हजार हेक्टरला पाणी मिळत होतं.
बीड जिल्ह्यात धरणं बांधली गेली ती तीन टप्प्यात –
• १९५५-६५ : यशवंतराव चव्हाण आणि वसंतराव नाईक काळात – बिंदुसरा सारखी छोटी धरणं
• १९८० : शरद पवार-अंतुले काळात – माजलगाव सारखं मोठं धरण
• १९७०-८० : मांजरा सारखी आंतरजिल्हा धरणं
पण आजही बीडचा प्रश्न धरण बांधण्याचा नाही, तर पाणी वाटपाचा आहे. माजलगाव धरणातून बीडला १७३ दशलक्ष घनमीटर आणि परळी-गंगाखेडला १७२ दशलक्ष घनमीटर पाणी सोडलं जातं, यावरूनच दरवर्षी राजकारण तापतं. जायकवाडी भरलं की माजलगावचं पाणी सोडा, माजलगाव भरलं की लातूरला पाणी द्या – हेच बीडच्या पाण्याचं राजकारण आहे.
तुम्हाला बीडमधल्या कुठल्या तालुक्याच्या – गेवराई, माजलगाव की आष्टी – धरणाची सविस्तर माहिती हवी आहे
