क्रांतीसूर्य न्यूज / केज (जि. बीड):कोणत्याही कागदपत्रावर किंवा करारावर नोटरीचा शिक्का लागला म्हणजे तो दस्तऐवज १००% निर्विवाद आणि कायदेशीरदृष्ट्या पक्का झाला, असा मोठा गैरसमज सामान्य नागरिकांमध्ये असतो. मात्र कायद्याच्या दृष्टीने ही वस्तुस्थिती पूर्णपणे वेगळी आहे. त्यातच सध्या केज (ता. केज, जि. बीड) परिसरामध्ये अधिकृत नोंदवहीत नोंद न करता वरच्यावर शिक्के मारणे, इतकेच नव्हे तर डोळ्यात धूळफेक करण्यासाठी मर्जीनुसार कुठलाही बनावट/काल्पनिक नोंदणी क्रमांक ठोकून देणाऱ्यांचा मोठा सुळसुळाट झाला आहे. अशा दस्तऐवजांचे न्यायालयात नेमके काय मूल्य असते आणि या गंभीर गैरप्रकारामुळे सामान्य पक्षकारांचे कसे नुकसान होते, याबाबत क्रांतीसूर्य न्यूजने घेतलेला हा विशेष कायदेशीर वेध.
केज तहसिल परिसरात बनावट नोंदणी क्रमांक टाकून चालणारा गोरखधंदा
केज तालुका न्यायालय व तहसील कार्यालय परिसरात दररोज मोठ्या प्रमाणावर शेती, आर्थिक व्यवहार आणि विविध कामांसाठी नागरिक नोटरी करण्यासाठी येतात. मात्र, सध्या काही ठिकाणी नागरिकांची दिशाभूल करण्यासाठी धक्कादायक प्रकार सुरू आहेत:
रजिस्टरमध्ये नोंद नाही, कागदावर मनमानी नंबर: ‘नोटरी ॲक्ट, १९५२’ नुसार प्रत्येक अधिकृत नोटरीला अधिकृत नोंदवही ठेवणे कायद्याने सक्तीचे असते. मात्र केज परिसरात अनेक दस्तऐवजांवर प्रत्यक्ष नोंदवहीत कोणतीही नोंद न करता केवळ दस्तऐवज खरा दिसावा म्हणून हाताने वाटेल तो बोगस किंवा काल्पनिक अनुक्रमांक टाकून दिला जातो.
नोंदणी क्रमांकाचा पत्ताच नसणे किंवा बनावट असणे: काही ठिकाणी तर कोणताही अनुक्रमांक न टाकताच वरच्यावर शिक्के मारले जातात, तर काही ठिकाणी तपासणी टाळण्यासाठी खोटा नंबर टाकून पक्षकारांची फसवणूक केली जात आहे.
व्यक्तीच्या गैरहजेरीत नोटरी: संबंधित व्यक्ती स्वतः प्रत्यक्ष हजर नसतानाही केवळ ओळखीवर किंवा एजंटांमार्फत असे बनावट नंबर व शिक्के मारून काम उरकले जाते.
न्यायालयात कागदपत्र थेट ठरते ‘बनावट’ न्यायालयात खटला उभा राहिल्यानंतर जेव्हा मूळ नोटरी नोंदवही पडताळणीसाठी मागवली जाते, तेव्हा कागदावरील तो बनावट नंबर रजिस्टरमध्ये अस्तित्वातच नसतो. अशा वेळी तो संपूर्ण दस्तऐवज बनावट ठरून फेटाळला जातो. परिणामी, समोरच्या पक्षाचा दावा मजबूत होतो आणि निष्पाप पक्षकारावरच खोटी कागदपत्रे सादर केल्याप्रकरणी फौजदारी कारवाईची टांगती तलवार निर्माण होते.
नोटरी म्हणजे नेमके काय?
नोटरी ही केवळ दस्तऐवजावर स्वाक्षरी करणाऱ्या व्यक्तीची ओळख पटवून तिने स्वतःच्या उपस्थितीत स्वाक्षरी केली आहे याची पडताळणी करण्याची अधिकृत प्रक्रिया आहे. दस्तऐवजातील सर्व मजकूर १००% खरा आहे, अशी कोणतीही हमी नोटरी प्रमाणित करत नाही.
न्यायालयात पुरावा म्हणून वापरता येतो का?
दाखल करता येतो: अधिकृत रजिस्टरमध्ये वैध नोंदीसह आणि खऱ्याखुऱ्या अनुक्रमांकासह केलेली नोटरी न्यायालयात प्राथमिक पुरावा म्हणून नक्कीच सादर करता येते. न्यायालयाकडून त्यास प्राथमिक विश्वासार्हतेचे संरक्षण मिळू शकते.
मजकूर स्वतंत्र पुराव्यांनी सिद्ध करावा लागतो: जर दुसऱ्या पक्षाने (प्रतिवादीने) त्या दस्तऐवजाला किंवा त्यातील मजकुराला न्यायालयात आव्हान दिले, तर तो मजकूर खरा असल्याचे स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे सिद्ध करावे लागते. केवळ नोटरीचा शिक्का आहे म्हणून मजकूर आपोआप सत्य मानला जात नाही.
नोंदणीकृत आणि नोटरी दस्तऐवजातील फरक
नोंदणीकृत दस्ताइतका भक्कम नाही: नोटरी केलेले प्रतिज्ञापत्र किंवा संमतीपत्र हे दुय्यम निबंधक कार्यालयात नोंदणी केलेल्या दस्तऐवजांइतके भक्कम पुरावे मानले जात नाहीत.
स्थावर मालमत्तेचे व्यवहार: कायद्यानुसार ज्या व्यवहारांची अधिकृत नोंदणी आवश्यक असते, तेथे केवळ नोटरी पूर्णपणे निरुपयोगी ठरते. जमीन, शेती, प्लॉट, घर किंवा इतर स्थावर मालमत्तेच्या खरेदी-विक्रीचे दस्तऐवज दुय्यम निबंधक कार्यालयात नोंदणीकृत असणेच कायद्याने अनिवार्य आहे.
नागरिकांसाठी क्रांतीसूर्य सल्ला:
केजमध्ये नोटरी करताना संबंधित नोटरीच्या अधिकृत नोंदवहीत (Register) स्वतः प्रत्यक्ष उपस्थित राहूनच स्वाक्षरी करा आणि त्या नोंदवहीतील अनुक्रमांक पहा.
दस्तऐवजावर टाकलेला नोंदणी अनुक्रमांक, रजिस्टर पान क्रमांक आणि चालू तारीख ही त्या प्रत्यक्ष नोंदवहीशी मिळतीजुळती आहे का, याची स्वतः खात्री करा.
वरच्यावर शिक्का मारून किंवा कोणताही खोटा नंबर टाकून देणाऱ्या एजंट किंवा मध्यस्थांपासून सावध राहा.
शेती, प्लॉट किंवा मोठ्या आर्थिक व्यवहारांमध्ये केवळ नोटरीवर अवलंबून न राहता दुय्यम निबंधक कार्यालयात रीतसर नोंदणी करूनच आपले व्यवहार कायदेशीररीत्या सुरक्षित करा.
