“महाराष्ट्राच्या राजकारणातील ‘संघर्षनायक’: स्व. गोपीनाथराव मुंडे यांच्या आठवणींना पुण्यतिथीनिमित्त उजाळा”

बीड:-महाराष्ट्राच्या राजकीय आणि सामाजिक इतिहासात आपल्या कर्तृत्वाचा अजरामर ठसा उमटवणारे लोकनेते, माजी उपमुख्यमंत्री स्व. गोपीनाथराव मुंडे यांची आज पुण्यतिथी. शून्यातून विश्व निर्माण करत, प्रस्थापित राजकारणाला आव्हान देत बहुजन, वंचित, शेतकरी आणि ऊसतोड कामगारांना सत्तेच्या मुख्य प्रवाहात आणणारे ‘संघर्षनायक’ म्हणून त्यांची ओळख होती. त्यांच्या या संघर्षमय आणि झंझावाती जीवनप्रवासावर टाकलेला हा सविस्तर प्रकाशझोत:
१. ग्रामीण भागातून संघर्षाची सुरुवात
गोपीनाथराव मुंडे यांचा जन्म १२ डिसेंबर १९४९ रोजी बीड जिल्ह्यातील परळी वैजनाथ तालुक्यातील ‘नाथ्रा’ या एका छोट्याशा गावात, अत्यंत सामान्य शेतकरी कुटुंबात झाला. त्यांचे प्राथमिक शिक्षण जिल्हा परिषदेच्या शाळेत झाले. पुढे अंबाजोगाई येथून त्यांनी वाणिज्य शाखेची पदवी घेतली. महाविद्यालयीन जीवनातच त्यांच्यातील नेतृत्वगुणांची ठिणगी पडली होती.
२. आणीबाणीचा काळ आणि प्रमोद महाजनांशी गट्टी
१९७० च्या दशकात ते राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ आणि अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषद च्या संपर्कात आले. १९७५ च्या आणीबाणीच्या काळात त्यांनी तत्कालीन सरकारच्या हुकूमशाहीविरुद्ध लढा दिला, ज्यासाठी त्यांना १६ महिने तुरुंगवासही भोगावा लागला. याच काळात त्यांची प्रमोद महाजन यांच्याशी घट्ट मैत्री झाली. पुढे या मैत्रीचे रूपांतर कौटुंबिक नात्यात झाले (गोपीनाथजींचा विवाह प्रमोद महाजन यांच्या भगिनी प्रज्ञाताई यांच्याशी झाला). या ‘प्रमोद-गोपीनाथ’ या जोडगोळीने पुढील तीन दशके महाराष्ट्राच्या राजकारणाची दिशा बदलून टाकली.
३. ‘भाजप’ला बहुजन चेहेरा मिळवून दिला
तोपर्यंत भारतीय जनता पक्ष (भाजप) हा प्रामुख्याने शहरी आणि उच्चवर्गीयांचा पक्ष मानला जात होता. मात्र, गोपीनाथ मुंडे यांनी ना. स. फरांदे आणि पांडुरंग फुंडकर यांच्या सोबतीने ‘माधव’ (माळी, धनगर, वंजारी) हा सामाजिक फॉर्म्युला यशस्वीपणे राबवला. त्यांनी पक्षाला गावागावांत, वाड्या-वस्त्यांवर आणि कष्टकऱ्यांच्या झोपडीपर्यंत पोहोचवले.
४. संघर्ष यात्रा आणि सत्तापरिवर्तन
१९९० च्या दशकात गोपीनाथ मुंडे यांनी विधानसभेत विरोधी पक्षनेते म्हणून काम करताना सत्ताधाऱ्यांविरुद्ध उग्र संघर्ष पुकारला. त्यांनी काढलेली ‘संघर्ष यात्रा’ महाराष्ट्राच्या राजकीय इतिहासात मैलाचा दगड ठरली. राज्यातील गुन्हेगारी आणि भ्रष्टाचाराच्या मुद्द्यांवरून त्यांनी तत्कालीन सरकारला सळो की पळो करून सोडले. त्यांच्या या झंझावातामुळेच १९९५ मध्ये महाराष्ट्रात पहिल्यांदाच शिवसेना-भाजप युतीचे सरकार सत्तेवर आले.
५. महत्त्वाच्या जबाबदाऱ्या आणि कार्यकाळ
उपमुख्यमंत्री आणि गृहमंत्री (१९९५-१९९९): युती सरकारमध्ये त्यांनी गृहमंत्री पदाची धुरा सांभाळली. मुंबईतील संघटित गुन्हेगारी (अंडरवर्ल्ड) आणि गँगवॉरचा खात्मा करण्यासाठी त्यांनी पोलिसांना पूर्ण स्वातंत्र्य दिले, ज्यातून ‘एन्काउंटर युग’ सुरू झाले आणि मुंबईतील गुन्हेगारी मोडीत निघाली.
केंद्रातील नेतृत्व (२००९-२०१४): २००९ मध्ये ते लोकसभेवर निवडून गेले आणि संसदेत भाजपचे उपनेते झाले. २०१४ च्या लोकसभा निवडणुकीत त्यांनी महाराष्ट्रात महायुतीचे नेतृत्व करत अभूतपूर्व विजय मिळवून दिला.
केंद्रीय ग्रामविकास मंत्री (२०१४): २६ मे २०१४ रोजी त्यांनी देशाचे ग्रामविकास मंत्री म्हणून शपथ घेतली. ग्रामीण भारताचा चेहरा बदलण्याचे त्यांचे स्वप्न होते.
६. ऊसतोड कामगार आणि उपेक्षितांचे ‘नाथ’
गोपीनाथराव मुंडे हे केवळ नेते नव्हते, तर ते लाखो ऊसतोड कामगारांचे हक्काचे कैवारी होते. स्वतः दुष्काळी भागातून आल्यामुळे त्यांना गरिबीची आणि मजुरांच्या घामाची किंमत होती. त्यांच्या एका आवाहनावर महाराष्ट्रातील लाखो ऊसतोड कामगार कोठलाही विचार न करता एकत्र येत असत.
७. चटका लावून जाणारा अंत
केंद्रीय मंत्रीपदाची शपथ घेऊन अवघे ८ दिवस झाले असताना, ३ जून २०१४ रोजी नवी दिल्लीत जात असताना त्यांच्या गाडीला भीषण अपघात झाला. या अपघातात त्यांचे आकस्मिक निधन झाले. नियतीने एका लोकनेत्याला वयाच्या ६४ व्या वर्षी जनतेपासून हिरावून घेतले. त्यांच्या निधनाने संपूर्ण महाराष्ट्र शोकसागरात बुडाला होता.
आजचा ‘गोपीनाथ गढ’
आज त्यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त परळी येथील त्यांच्या समाधी स्थळाला म्हणजेच ‘गोपीनाथ गडाला’ तीर्थक्षेत्राचे स्वरूप आले आहे. आजही राज्यातील लाखो कार्यकर्ते त्यांच्या विचारांचा वारसा पुढे नेण्याची शपथ घेण्यासाठी येथे एकत्र येतात. महाराष्ट्राच्या मातीशी नाळ जोडलेला, सर्वसामान्यांच्या सुखादुःखात धावून जाणारा असा ‘लोकनेता’ शतकातून एकदाच होतो, अशा भावना आज जनता व्यक्त करत आहे.