“विद्वत्तेचं महापीठ ते संविधानाचे शिल्पकार; एका क्रांतीची धगधगती गाथा!”

केज:-भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार, भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची १३५ वी जयंती संपूर्ण देशात मोठ्या उत्साहात साजरी होत आहे. एका सामान्य कुटुंबात जन्मलेल्या एका बालकाने, सामाजिक विषमतेच्या भीषण चटक्या सोसत, केवळ आपल्या अफाट बुद्धिमत्तेच्या आणि जिद्दीच्या जोरावर जागतिक कीर्तीचा विद्वान आणि कोट्यवधी दलितांचा, शोषितांचा उद्धारकर्ता बनण्यापर्यंतचा प्रवास थक्क करणारा आहे. त्यांचा हा जीवनप्रवास आणि त्यांनी देशासाठी केलेले कार्य आजही प्रत्येक भारतीयासाठी प्रेरणास्त्रोत आहे.
प्रचंड संघर्षातून ज्ञानाचे शिखर:
बाबासाहेबांचा जन्म १४ एप्रिल १८९१ रोजी महू (मध्य प्रदेश) येथे झाला. लहानपणापासूनच त्यांना जातिभेदाचा भीषण अनुभव आला. शाळेत इतर मुलांपासून दूर बसणे, पिण्याचे पाणी न मिळणे, यांसारख्या अपमानकारक वागणुकीला त्यांना सामोरे जावे लागले. मात्र, या संकटांनी त्यांना खचवून टाकले नाही, तर त्यांच्यातील जिद्द अधिक पेटवली.
वडिलांच्या मार्गदर्शनाखाली आणि स्वतःच्या अपार कष्टाने त्यांनी शिक्षण सुरू ठेवले. मुंबईच्या एल्फिन्स्टन कॉलेजमधून पदवी घेतल्यानंतर, बडोद्याच्या महाराजा सयाजीराव गायकवाड यांच्या शिष्यवृत्तीवर ते उच्च शिक्षणासाठी अमेरिकेला (कोलंबिया युनिव्हर्सिटी) गेले. तिथे त्यांनी अर्थशास्त्र, समाजशास्त्र आणि राज्यशास्त्र या विषयांचा सखोल अभ्यास केला. त्यानंतर लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्समधून त्यांनी ‘डॉक्टर ऑफ सायन्स’ (D.Sc.) ही पदवी मिळवली. त्यांच्या ज्ञानाची आणि विद्वत्तेची दखल संपूर्ण जगाने घेतली.
सामाजिक क्रांतीचे अग्रदूत:
भारतात परतल्यानंतर, त्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य दलितांच्या आणि शोषितांच्या हक्कांसाठी समर्पित केले. त्यांनी ‘मूकनायक’, ‘बहिष्कृत भारत’ यांसारखी वृत्तपत्रे सुरू करून दलितांची वेदना मांडली. १९२७ मधील महाडचा चवदार तळ्याचा सत्याग्रह आणि नाशिकचा काळाराम मंदिर प्रवेश सत्याग्रह हे त्यांच्या सामाजिक क्रांतीतील महत्त्वाचे टप्पे होते. त्यांनी विषमतेवर आधारित ‘मनुस्मृती’चे दहन करून विषमतेला कडाडून विरोध केला. त्यांचे ब्रीदवाक्य होते – “शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा.”
संविधान शिल्पकार आणि आधुनिक भारताचे निर्माते:
स्वातंत्र्यानंतर, डॉ. आंबेडकरांना भारतीय संविधान मसुदा समितीचे अध्यक्ष म्हणून नियुक्त करण्यात आले. त्यांनी जगातील सर्वात मोठ्या लोकशाही देशाचे संविधान अत्यंत कौशल्याने तयार केले. संविधानाद्वारे त्यांनी प्रत्येक भारतीयाला समता, स्वातंत्र्य आणि बंधुतेचा अधिकार दिला. अस्पृश्यता निर्मूलन, महिलांना समान हक्क, कामगारांचे कायदे, आणि दलितांसाठी आरक्षणाची तरतूद यांसारख्या महत्त्वपूर्ण बाबी त्यांनी संविधानात समाविष्ट केल्या. ते भारताचे पहिले कायदा मंत्री देखील होते.
शैक्षणिक आणि आर्थिक विचार:
बाबासाहेबांचे शिक्षण आणि अर्थशास्त्रावरील विचार आजही अत्यंत प्रासंगिक आहेत. त्यांनी ‘पीपल्स एज्युकेशन सोसायटी’ची स्थापना करून शिक्षण सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचवण्याचे कार्य केले. त्यांच्या ‘दि प्रॉब्लेम ऑफ दि रुपी’ या प्रबंधाच्या आधारावरच भारतीय रिझर्व्ह बँकेची स्थापना झाली.
धम्म क्रांती:
आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्यात, त्यांनी विषमतेवर आधारित हिंदू धर्माचा त्याग करून १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूर येथे आपल्या लाखो अनुयायांसह बौद्ध धर्माची दीक्षा घेतली. ही एक मोठी धार्मिक आणि सामाजिक क्रांती होती.
एक अविस्मरणीय वारसा:
६ डिसेंबर १९५६ रोजी त्यांचे महापरिनिर्वाण झाले. मात्र, त्यांनी दिलेले विचार, त्यांचे कार्य आणि त्यांनी दिलेले संविधान आजही भारताला दिशा देत आहे. १९९० मध्ये त्यांना मरणोत्तर ‘भारतरत्न’ या सर्वोच्च नागरी पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे केवळ एक नेते नव्हते, तर ते एक युगपुरुष होते. त्यांचा थक्क करणारा प्रवास आणि त्यांचे महाकाय कार्य आजही कोट्यवधी लोकांसाठी प्रेरणादायी आहे. हास्य क्लबच्या वतीने, त्यांच्या १३५ व्या जयंती निमित्त, आम्ही या महामानवाला कोटी कोटी विनम्र अभिवादन करतो!